05 آبان 1405
زهرا رضائی
کتاب «رادیو یک‌نفره» به کوشش امیر (بهروز) طیرانی و با تدوین و اجرای سیدمحمود دعایی ارائه شده است. این اثر که در سال ۱۴۰۴ توسط انتشارات اطلاعات در ۴۳۲ صفحه منتشر شده، به بازخوانی و مکتوب کردن گفتارهای برنامه «صدای روحانیت مبارز ایران» اختصاص دارد؛ برنامه‌ای که با تلاش سیدمحمود دعایی در نیمه دوم دهه ۱۳۴۰ و نیمه اول دهه ۱۳۵۰ از رادیو بغداد پخش می‌شد. این کتاب زمینه و محتوای برنامه‌های رادیویی این جریان را در بازه زمانی یادشده بررسی می‌کند.
ساختار کتاب پس از صفحه شناسنامه، با «فهرست مطالب» آغاز می‌شود. کتاب در ابتدا شامل دو بخش «دیباچه» و «مقدمه» است و سپس بدنه اصلی اثر، متن ۹۶ شماره از برنامه‌های پخش‌شده را به‌ترتیب تاریخ ارائه می‌دهد. این برنامه‌ها از نخستین گفتار در اول مرداد ۱۳۴۸ آغاز شده و تا برنامه نودوششم در سوم آبان همان سال را دربر می‌گیرند. در انتهای کتاب نیز بخش «نمایه» برای جست‌وجوی نامها، جاها و موضوعات گنجانده شده است.
مقدمه کتاب به قلم امیر (بهروز) طیرانی، پیشینه فعالیت‌های سیاسی رسانه‌ای نیروهای مذهبی در عراق و نقش محوری سید محمود دعایی را پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بررسی می‌کند و بر چند محور اصلی تمرکز دارد:
خروج از ایران و اقامت در نجف: در این بخش توضیح داده می‌شود که سیدمحمود دعایی به دلیل تحت تعقیب بودن از سوی ساواک، مخفیانه به عراق رفت و در یکی از مدارس سنتی نجف ساکن شد تا بتواند رابطی میان مبارزان داخل و خارج از کشور باشد.
راه‌اندازی برنامه رادیویی «صدای روحانیت مبارز»: با توجه به اهمیت رادیو در جنگ تبلیغاتی آن دوره، پس از بالا گرفتن تنش‌ها میان ایران و عراق، فرصتی فراهم شد تا نیروهای نزدیک به امام خمینی برنامه‌ای رادیویی راه‌اندازی کنند. این مسئولیت به دعایی سپرده شد و او از اواخر دهه ۱۳۴۰ پخش برنامه‌ای را با عنوان «صدای روحانیت مبارز» به‌طور تک‌نفره از بغداد آغاز کرد.
خط‌مشی برنامه‌ها و مواضع امام خمینی(ره): مقدمه به سیاست محتوایی این رادیو اشاره می‌کند؛ امام خمینی تأکید کرده بودند که از بیان دروغ و مبالغه پرهیز شود و از به‌کاربردن دشنام و بدزبانی خودداری گردد. همچنین تلاش‌های دولت عراق برای کنترل یا ادغام این برنامه با دیگر جریان‌ها، به دلیل مقاومت دعایی برای حفظ استقلال برنامه، ناکام ماند.
محتوای گفتارها و ارتباط با گروه‌ها: این رادیو علاوه بر بازتاب اخبار اعتراض‌ها، شکنجه‌ها و پیام‌های اعتصاب غذا، سخنرانی‌های دکتر علی شریعتی را بازخوانی می‌کرد و با دانشگاهیان، کنفدراسیون دانشجویان و نهضت آزادی در ارتباط بود. همچنین تدوین درس‌های ولایت فقیه امام خمینی(ره) و انتشار عربی آن از جمله کارهای انجام‌شده در این مقطع بود.
نسبت با سازمان مجاهدین خلق: در مقدمه، فراز و فرود روابط دعایی با سازمان مجاهدین خلق ثبت شده است؛ از همکاری و کمک‌های آغازین گرفته تا مقطعی که سازمان در سال ۱۳۵۴ اعلام تغییر مواضع فکری و گرایش به مارکسیسم کرد و در پی آن، دعایی همکاری و رابطه خود را به‌طور کامل با این سازمان قطع کرد.
پایان کار رادیو و بازگشت به کشور: با امضای قرارداد ۱۹۷۵ الجزایر میان ایران و عراق، فعالیت رادیو متوقف شد. با اوج‌گیری تحولات سال ۱۳۵۷ و مهاجرت امام خمینی(ره) به فرانسه، دعایی ابتدا به نوفل‌لوشاتو رفت و در نهایت در بهمن ۱۳۵۷ همراه با امام(ره) به ایران بازگشت.
در پایان مقدمه آمده است که از میان صدها برنامه پخش‌شده، تنها ۹۶ گفتار از دست‌نوشته‌های دعایی باقی مانده است. این متن‌ها لحنی محاوره‌ای و شتاب‌زده برای خوانش روی آنتن داشتند، بنابراین گردآورنده تلاش کرده بدون دستکاری در اصالت محتوا، صرفاً با ویرایش اندک و افزودن توضیحات در پاورقی، آن‌ها را خواندنی کند.
کتاب از دو بخش زبانی مشخص تشکیل شده است: نوشته‌های امیر طیرانی (گردآورنده) و متن‌های رادیویی سیدمحمود دعایی.
طیرانی در مقدمه، تاریخچه و شرایط کار رادیو را با نثری آرام، ساده و گزارش‌گونه بیان می‌کند. او در صفحه ۲۳ می‌نویسد: «برنامه‌های رادیو در ابتدا به صورت هفتگی و هر بار به مدت پانزده دقیقه از فرستنده رادیو بغداد پخش می‌شد. متن‌ها را دعایی پس از مشورت و دریافت دیدگاه‌های اطرافیان امام می‌نوشت، خودش در استودیو می‌خواند و ضبط می‌کرد و سپس نوار ضبط‌شده برای پخش تحویل مسئولان رادیو می‌شد.»
اما در برابر این نثر آرام و تاریخی، متن‌های خود دعایی زبانی کاملاً متفاوت دارند؛ جمله‌های او پر از صفت‌های تند سیاسی، خطاب مستقیم به مردم و احساسات ضد حکومتی است. برای نمونه در برنامه شصت‌وچهارم (صفحه ۲۸۹) می‌گوید: «شنونده عزیز، برادر مسلمان، دو روز قبل جالب‌ترین و حساس‌ترین بیانیه... به مناسبت تصویب قانون اسارت‌آور و ننگین کاپیتولاسیون که لکه‌ای سیاه و ننگین بر چهره کریه و نامیمون خودکامگی شاه... است، آوردیم. [مردم] جنبیدند و خروشیدند و فریاد زدند و آرام نگرفتند و ایستادند تا... سرافراز و پیروزمندانه زیست کنند.»
به این ترتیب، خواننده در این کتاب با دو نوع زبان روبه‌روست: یکی گزارش‌های مستند و بی‌طرفانه طیرانی درباره نحوه شکل‌گیری برنامه‌ها، و دیگری پیام‌های پرهیجان و تند دعایی که با لحن سیاسی سال‌های پیش از انقلاب نوشته شده‌اند.
طراحی جلد کتاب «رادیو یک‌نفره» با محتوای آن هماهنگی مستقیم دارد. طرح روی جلد «صفحه موج‌یاب رادیوهای قدیمی» ساده است. خط قرمز نشانگر موج، روی یک نقطه مشخص ایستاده که به مفهوم تنظیم شدن رادیو روی یک صدای خاص اشاره دارد. این طرح ساده، بلافاصله موضوع کتاب، یعنی پیام‌های رادیویی در دهه‌های چهل و پنجاه را به بیننده یادآوری می‌کند.
پشت جلد کتاب نیز ادامه همین طرح گرافیکی است، اما در بخش بالایی آن، خلاصه‌ای کوتاه و روشن از هویت کتاب آمده است. این متن به خواننده می‌گوید با چه اثری روبه‌روست: متن گفتارهای 96 برنامه بیست‌دقیقه‌ای سیدمحمود دعایی از مرداد ۱۳۴۸ در رادیو بغداد، که به همت او تهیه و اجرا می‌شده است. همچنین پشت جلد با صراحت یادآوری می‌کند که این مجموعه همه برنامه‌های رادیو نیست، زیرا برنامه‌های دوره دوم که با نام «صدای روحانیت مبارز ایران» به مدت هفت سال ادامه داشت، هنوز پیدا نشده است.
به این ترتیب، جلد و پشت جلد کتاب بدون شلوغی و تزیینات اضافی، پیش از باز کردن کتاب، هم موضوع رادیویی اثر و هم محدودیت تاریخی اسناد داخل آن را به مخاطب نشان می‌دهند.
یکی از ایراد‌های فنی کتاب «رادیو یک‌نفره»، مسئله ارجاع به منابع است. در بخش مقدمه، نویسنده برای ارجاع به اسناد و پژوهش‌ها از روش درون‌متنی (روش APA) استفاده کرده و تنها به ذکر نام نویسنده و سال انتشار درون پرانتز بسنده کرده است. با این حال، در پایان کتاب هیچ فهرست منابعی وجود ندارد. نبود این فهرست باعث شده خواننده نتواند بفهمد ارجاع‌ها دقیقاً به کدام کتاب، مقاله یا ناشر مربوط است و تنها نام نویسنده و سال انتشار در دست دارد؛ نقصی که کار را برای پیگیری و بررسی دقیق‌تر ادعاهای تاریخی برای پژوهشگر دشوار می‌کند.
این کتاب برای پژوهشگران، تاریخ‌نگاران و علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران که می‌خواهند از زاویه‌ای نو و مستند، فعالیت‌های رسانه‌ای و تبلیغاتی جریان‌های مبارز پیش از انقلاب را بررسی کنند، منبعی ارزشمند است.
تعداد بازدید: 8
