28 مهر 1405
زهرا رضائی
کتاب «آنجا سفارت نبود» به قلم محمدمهدی مزارعی، پژوهشی تحلیلی در حوزه تاریخ سیاسی و روابط ایران و آمریکاست که بر پایه بازخوانی اسناد لانه جاسوسی، به بررسی جریان‌های میانه‌رو، پروژه‌های نفوذ و فرضیه «اگر انقلاب نمی‌شد» می‌پردازد. این اثر در ۲۴۰ صفحه توسط انتشارات «میراث ماندگار» منتشر شده و ابعاد مداخلات ایالات متحده در تحولات منتهی به انقلاب را تشریح می‌کند.
این کتاب درست پس از صفحه شناسنامه، با «فهرست مطالب» آغاز می‌شود و در ادامه، پیش از ورود به بدنه اصلی، شامل بخش‌های «مقدمه» و «پیش‌گفتار» است که خواننده را با فضای کلی مباحث آشنا می‌کند.
پیش‌گفتار کتاب با یادآوری واقعه مهم ۱۳ آبان سال ۱۳۵۸ آغاز می‌شود و آن را افتخاری بزرگ برای مردم ایران و جوانانی می‌داند که با هوشیاری و درس گرفتن از تجربه تلخ کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ در برابر نفوذ بیگانه ایستادند. نویسنده برای بازخوانی بهتر این رویداد، گفت‌وگویی را که باشگاه خبرنگاران جوان در تاریخ ۱۳ آبان ۱۳۹۸ با حسین شیخ‌الاسلام (از چهره‌های حاضر در تسخیر لانه جاسوسی) انجام داده، آورده است. در این گفت‌وگو توضیح داده می‌شود که دانشجویان با دیدن ناتوانی دولت موقت در برابر اقدامات آمریکا، دست به این اقدام زدند و حضرت امام(ره) نیز بلافاصله از تصمیم آن‌ها حمایت کردند و خواستار حفظ این موقعیت شدند. همچنین علت نام‌گذاری این رویداد به «انقلاب دوم» این‌گونه بیان می‌شود که انقلاب سال ۱۳۵۷ حرکتی برای دگرگونی داخلی و برکناری حکومت پهلوی بود، اما تسخیر سفارت، تقابل مستقیم با نظام سلطه در سطح جهان به شمار می‌رفت و توجه و حمایت ملت‌های استکبارستیز را به همراه داشت. از سوی دیگر اشاره می‌شود، گرچه قوانین بین‌المللی با مصونیت دیپلماتیک راه را برای فعالیت‌های جاسوسی هموار می‌کنند، اما اقدام دانشجویان با توجه به خطر تکرار کودتایی دیگر و ضعف دولت وقت، کاری کاملاً هوشمندانه و درست بود. در نهایت تأکید می‌شود که ریشه و سرآغاز واقعی اختلافات میان ایران و آمریکا، تسخیر لانه جاسوسی نبوده، بلکه این دشمنی به دخالت‌های آشکار آمریکا از زمان کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بازمی‌گردد.
نویسنده هدف اصلی خود از نوشتن این کتاب را صحبت‌ها و گلایه رهبر شهید انقلاب در ۱۳ آبان سال ۱۳۹۸ بیان می‌کند؛ جایی که ایشان گفتند چرا اسناد لانه جاسوسی وارد کتاب‌های درسی نمی‌شود و همه مردم به آن دسترسی ندارند. همین موضوع باعث شد نویسنده دست به کار شود تا اسناد زیاد و پراکنده سفارت سابق آمریکا را خلاصه و دسته‌بندی کند و آن‌ها را با زبانی ساده و روشن به دست نسل جوان برساند. در بخش دیگری از مقدمه هم اشاره می‌شود که سفارت آمریکا فقط یک ساختمان معمولی نبود، بلکه پایگاه اصلی سازمان سیا در منطقه و مرکز هدایت کودتاها به حساب می‌آمد. این اسناد به خوبی نشان می‌دهند که آمریکا چطور تلاش می‌کرد با روش‌های مختلف در کشور نفوذ کند، مسئولان رده‌بالا را به کار گرفته و جلوی پیشرفت انقلاب را بگیرد. خواندن این اسناد به نسل‌های جدید کمک می‌کند نقشه‌ها و فریب‌های دشمن را بهتر بشناسند و همیشه در برابر آن‌ها آگاه و آماده باشند.
پس از این مقدمات، محتوای کتاب در دو فصل به شرح زیر تدوین شده است:
فصل اول با عنوان «نفوذ/ دخالتها/ توطئه‌ها» بخش اصلی و عمده کتاب را تشکیل می‌دهد و به بررسی دقیق نقش سفارت آمریکا در تهران می‌پردازد. این فصل با بررسی علل نام‌گذاری سفارت سابق آمریکا به عنوان «لانه‌ی جاسوسی» آغاز می‌شود و مواردی چون صدور ویزا در قبال خبرچینی، چپاول منابع ایران، فراری دادن عوامل رژیم پهلوی و پناه دادن به عناصر ضدانقلاب را زیر ذره‌بین قرار می‌دهد. در ادامه، برنامه‌ریزی‌های آمریکا برای رسیدن به «ایران مطلوب» و راه‌های مقابله با انقلاب از زبان اسناد بررسی می‌شود. از مهم‌ترین محورهای این فصل می‌توان به تلاش برای انحراف نهضت، مبارزه با اندیشه ولایت فقیه، دامن زدن به تفرقه و تجزیه‌طلبی در مناطق مختلف کشور (مانند کردستان، بلوچستان، خوزستان، ترکمن‌صحرا و آذربایجان)، و توطئه ترور شخصیت‌های شاخص و انقلابی اشاره کرد. نویسنده همچنین با تکیه بر اسناد، جریان‌شناسی مفصلی از حضور گروه‌های میانه‌رو و غرب‌گرا، نفوذ در میانه‌روهای مذهبی، تلاش برای ساخت نسخه‌های تقلبی از انقلاب، و بهره‌گیری از جنگ نرم، شایعات، جنگ روانی، اغتشاشات، سرمایه‌گذاری‌های خارجی و ابزارهای روشنفکری برای ضربه زدن به ساختار نظام اسلامی ارائه می‌دهد و در پایان نیز به آغاز تهدیدها، تحریم‌ها و بهانه‌جویی‌های حقوق بشری غرب علیه ایران می‌پردازد.
فصل دوم کتاب با عنوان «ایران اگر انقلاب نمی‌شد»، به بازخوانی شرایط سیاسی، اقتصادی، نظامی و اجتماعی دوران پهلوی می‌پردازد. این بخش با استناد به مدارک تاریخی و سخنان امام خمینی(ره)، وضعیت کشور را در صورت استمرار حکومت پهلوی بررسی می‌کند. کتاب در این بخش، رژیم پهلوی را به عنوان عروسک خیمه‌شب‌بازی آمریکا و ایران را به عنوان مستعمره‌ای زیر چتر کاپیتولاسیون معرفی می‌کند. بررسی اهداف امنیتی و نظامی آمریکا در ایران، فروش کلان تسلیحات، هزینه‌های سنگین وابستگی و سازش، و اعترافات اسنادی به اشغال نظامی پنهان کشور از دیگر محورهای این فصل است. همچنین نویسنده با ورود به پرونده‌های فساد دربار، به افشای ابعاد ثروت‌اندوزی خاندان پهلوی، نقش بنیاد پهلوی، فعالیت‌های ساواک و شکنجه‌های سیستماتیک، و وضعیت نابسامان بودجه کشور در خدمت منافع دربار پرداخته است. در بخش پایانی کتاب، ضرورت وقوع انقلاب اسلامی، فراگیر شدن مبارزات مردمی، شکست توطئه‌ها، و بازگشت عزت و بیداری به نسل جوان به عنوان دستاوردهای بنیادین انقلاب تبیین می‌شوند.
در بررسی ساختار کتاب، چند نکته درباره شیوه ارجاع‌دهی و مستندات آن به چشم می‌خورد. این اثر فهرست منابع جداگانه‌ای در پایان کتاب ندارد و ارجاعات و منابع تنها به شکل پاورقی در پایین صفحات ذکر شده‌اند. همچنین در طول متن هیچ تصویری نیامده است. هرچند نویسنده ترجمه اسناد لانه جاسوسی را آورده، اما تصویر یا نسخه اصلی خود این اسناد در کتاب درج نشده است. از این رو، نبود فهرست جامع منابع و جای خالی اصل اسناد و تصاویر، از کمبودهای ساختاری این کتاب به شمار می‌رود که می‌توانست به استناد و جذابیت بیشتر آن کمک کند.
زبان کتاب روان، ساده، گزارشی و بیانی مستند دارد. نویسنده تلاش کرده با نثری قابل‌فهم، بدون استفاده از اصطلاحات پیچیده یا عبارات سنگین ادبی، وقایع و اطلاعات به‌دست‌آمده از اسناد را برای مخاطب عمومی و نسل جوان بازگو کند؛ لحن کتاب کاملاً روایی و توصیفی است و ماجراها و جزئیات اسناد را مرحله‌به‌مرحله و با ساختاری منظم توضیح می‌دهد، همان‌طور که در بخشی از صفحه ۱۶ کتاب با عنوان «علل نام‌گذاری سفارت سابق آمریکا به لانه‌ی جاسوسی» می‌خوانیم:
«طبق اسناد به دست آمده در این سفارت‌خانه، اطلاعات دقیقی راجع به شخصیت‌های مختلف انقلاب و سازمان‌های سیاسی ـ نظامی جمع‌آوری شده و به شکل پرونده‌های مفصلی نگهداری می‌شود. اسناد به دست آمده حاکی از سیستمی است که اطلاعات لازم را از ارتش جمهوری اسلامی و نحوه عملکرد آن، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و وضعیت وزارت‌خانه‌ها، جمع‌آوری کرده و در اختیار مقامات آمریکایی قرار داده‌اند. انواع و اقسام تحلیل‌ها از اوضاع ایران، جریانات کردستان، خوزستان و چگونگی حضور و عملکرد آن‌ها در جریانات کردستان و خوزستان، به دست آمده است که همگی بیانگر یک حرکت کامل اطلاعاتی در تمامی جریانات اخیر است.»
طرح روی جلد کتاب، نمایی از نرده‌ها و تابلوی ورودی سفارت سابق آمریکا در تهران را نشان می‌دهد که روی کلمه «سفارت»، خط قرمز کشیده شده و به جای آن عبارت «لانه جاسوسی» نوشته شده است؛ همچنین در بالای جلد، عنوان کتاب «آنجا سفارت نبود» به همراه زیرعنوان «گزیده اسناد لانه جاسوسی: انقلاب، میانه‌روها، نفوذ» و عبارت «تحلیل و دسته‌بندی اسناد» با نام نویسنده (محمدمهدی مزارعی) دیده می‌شود. در پشت جلد نیز تصویری محو از ویلیام سالیوان (آخرین سفیر آمریکا در ایران) و عکسی از تجمع مردم نقش بسته است. در بخش بالایی پشت جلد، جمله‌ای از رهبر شهید انقلاب در دیدار با دانشجویان درج شده که جوانان را به خواندن اسناد لانه جاسوسی سفارش می‌کند و در ادامه، گزیده‌ای از اسناد محرمانه درباره تلاش آمریکا برای نفوذ میان جریان‌های میانه‌رو و تأمین منافع خود در ایران آورده شده است.
تعداد بازدید: 17
