پهلوی‌چی‌ها

پیچ و خمِ اصلاحات ارضی

در دومین ماه عمر دولت، دیگ حوادث به جوش آمده است. مخالفین و موافقین برنامه دولت، هر گروه در صف خود قرار گرفته‌اند. پیش از این در ارزیابی نیروهایی که دولت به مناسبت اصلاحات از خود دفع می‌کرد و در برابر دولت قرار می‌گرفتند، و نیروهایی که باید پشت سر دولت قرار می‌گرفتند و از آن پشتیبانی می‌کردند یا دست‌کم آب به آسیاب مخالفین نمی‌ریختند، نوشته‌ام و آنان را طبقه‌بندی کرده‌ام، دیگر لازم به تکرار نمی‌بینم.

در سیاست گاهی اشتباهاتی هست که نتیجه آن با خیانت یکی است

... یک روز شنیدم که چند گروه دوست و آشنا از نمایندگان مجلس در خانه‌های خود جلساتی تشکیل داده‌اند و قرار گذاشته‌اند فردا صبح که جلسه تشکیل شد دولت را مورد خطاب قرار دهند که چرا بر خلاف رسم قانونی پیش از گرفتن رأی اعتماد از مجلس برنامه‌های خود را شروع کرده است (گویی انتخاب آنان طبق رسم قانونی و بی‌تقلب انجام شده بود) دیدم وقتش رسیده است. فرمان انحلال مجلس را به رادیو دادم تا در برنامه‌های صبح خوانده و تکرار شود.

تأسیس «گارد جاویدان»

من سرگرد بودم که محمدرضا مرا احضار کرد و گفت که یک واحد مستقل با نام خاص برای حفاظت کاخ شخصی من و محوطه و درب محوطه تشکیل دهید، ولی نگهبانی سایر کاخ‌ها با همان هنگ گارد باشد. افراد این واحد از لحاظ قد کمتر از 180 سانت نباشند، از نظر جسمی فوق‌العاده قوی باشند و علاوه بر تمام دوره‌های نظامی دوره‌های مخصوص کاراته و جودو را ببینند.

بی‌اعتنایی به خواسته‌های حقه مردم

اسدالله علم در یادداشت‌های خود به بی‌پولی دولت پهلوی اشاره می‌کند. این امر موجب شده تا مردم فشار اقتصادی زیادی را تحمل کنند. یادداشت زیر یکی از گزارش‌های ملاقات حضوری او با محمدرضا پهلوی در این مورد است:

فرمان انحلال مجلس را به رادیو دادم

یک روز شنیدم که چند گروه دوست و آشنا از نمایندگان مجلس در خانه‌های خود جلساتی تشکیل داده‌اند و قرار گذاشته‌اند فردا صبح که جلسه تشکیل شد دولت را مورد خطاب قرار دهند که چرا برخلاف رسم قانونی پیش از گرفتن رأی اعتماد از مجلس برنامه‌های خود را شروع کرده است

وای که طبقه حاکمه چقدر فاسد و پلید است

در یادداشت روز شنبه 26 بهمن 1347 از نوشته‌های اسدالله علم می‌خوانیم: «... با این که امروز ده ساعت کار کرده‌ام و حالا که نصف شب است می‌خوابم، هر چه حساب می‌کنم فقط ده دقیقه به کار صحیح مردم رسیده‌ام و آن ترتیب دادن آب آشامیدنی مردم زلزله‌زده خضری است، که بالاخره موفق شدم ترتیبی بدهم تلمبه بر چاه‌های حفر شده نصب شود. والا با تانکر ممکن نبود مردم ‌آب بگیرند، چون تانکرها یخ می‌زد. وای که طبقه حاکمه چقدر فاسد و پلید است و چگونه...

سیاستمداری که خود را چاکر و نوکر حساب کرد

... جریان ملی شدن نفت پیش آمد و گذشت تا در سال 1335 دکتر اقبال نخست‌وزیر شد و چهارسالی ماند. در دوران او به عنوان مبارزه با فساد یک قانون «از کجا آورده‌ای» تصویب شد که مثل طبق توخالی چند روزی سر و صدا کرد و خاموش شد. فقط دو سه نفر از مخالفان خصوصی و سیاسی خود را به کمک آن قانون آن هم در حد تبلیغات و روزنامه‌ها گوشمالی دادند و گذشت.

شد آنچه نباید می‌شد...

... در همان روزها مهندس بازرگان و دوستانش (حدود ده - دوازده نفر) را که دکتر سحابی و آسید محمود طالقانی نیز جزو آنان بودند، و از مدت‌ها پیش در زندان بسر می‌بردند، دستور دادم یکسره و با احترام از زندان به نخست‌وزیری بیاورند.

ارسنجانی چهار اسبه می‌تاخت

... اولین پافشاری در کار اصلاحات ارضی این بود که این کار مرحله به مرحله انجام شود. چون مالکین در هر حال مدیران دهات بودند و اداره امور عمومی و اساسی به عهده آنان بود. بایستی در هر مرحله ترتیبی داده می‌شد که به زودی عده‌ای بیشتر از میان خود اهالی به عنوان مدیر تربیت شوند و وزارت کشاورزی هم به اندازه کافی تعدادی[از] مهندسین و کارشناسان کشاورزی[را] به مناطق مختلف بفرستد و مستقر کند و با کنار رفتن مالکین، کشاورزی مملکت نه تنها تعطیل نشود بلکه توسعه یابد.

نظر علی امینی درباره دکترین آیزنهاور

سناتور کندی که مثل سایرین می‌دانست من دوستی و الفت تازه‌ای بین سفیران کشورهای مسلمان منطقه برقرار و آنان را به یکدیگر نزدیک کرده‌ام، همراه خانمش یک شب من و خانم را به شام در خانه‌اش دعوت کرد. ... آنچه به یاد دارم مهمترین سئوالی که مطرح کرد، خواستن نظر من درباره دکترین آیزنهاور بود.

اقرار علی امینی به قاچاق اشیای عتیقه و میراث فرهنگی کشور

«پس از دوره وزارت دادگستری در کابینه علاء در سال 1336 به مأموریت سفارت کبرای ایران در آمریکا عازم شدم. ... آمریکایی از دنیای دیگری است و طالب شنیدن و دیدن خبر و اثری از دنیای دیگر. تا آن زمان آمریکاییان عادی نام ایران را چند سال پیش به مناسبت مبارزه برای ملی شدن نفت شنیده بودند.

مرگ ارتشبد خاتمی، نکته‌ای در ابهام

اینکه فرماندهان نظامی درباره شیوه اداره ارتش چه می‌اندیشیدند، روشن نیست. در یادداشت‌های علم به مناسبت مرگ ارتشبد خاتمی نکته‌هایی، هر چند به ابهام، مطرح شده است که خواننده را سخت به شگفتی و به میان آوردن پرسش‌های بسیاری می‌انگیزد.

اولین عکس‌العمل‌ها از منع سانسور در مطبوعات

عصر اولین روز عمر دولت با معرفی کابینه و وزرای تازه‌ای که برگزیده بودم و اولین سخنرانی و دستورها که یکی از مهمترین آنها منع هرگونه سانسور و اعلام آزادی کامل مطبوعات بود، گذشت. کنجکاو بودم بدانم اولین عکس‌العمل روزنامه‌ها چیست.

سرریدر بولارد و محمدرضا

مسئله‌ای که درسال‌های اول سلطنت محمدرضا مورد توجه من بود، روابط او با سرریدر بولارد، وزیرمختار انگلیس، بود. بولارد با محمدرضا روابط خوبی نداشت.

رؤیاهای خودبزرگبینانه

... گمان بیشتر مردم این بود که اصلاحات ارضی و اجتماعی گامی آغازین به سوی تحول هرچه بیشتر در راه آزادی‌های فردی و مشارکت آنان در کارهای کشور و گسترش حکومت قانون است. دریغا که برداشت شاه از این رویدادها به کلی متفاوت بود

گرفتن اسلحه تبلیغ از اهل منبر

روز اول نخست‌وزیری با اولین نطق رادیویی اصلاحات ارضی، اصلاحات اداری و اقتصادی، مبارزه با فساد، و آزادی و دمکراسی را به مردم وعده دادم. در عوض آنان را به چند صباح قناعت و ساختن با وضع ناملایم مالی و اقتصادی دعوت کردم تا دولت بتواند فرصت انجام برنامه‌های خود و ایجاد گشایش مالی و اقتصادی را به دست آ‌ورد.

عدم همکاری و هماهنگی سران ارتش با یکدیگر

در ارتش نیز شاه هشیار بود کسی پایه قدرتی برای خود نسازد. فرماندهان نیروها و رئیس سازمان صنایع نظامی ـ که خرید اسلحه از خارج را نیز به عهده داشت ـ مستقل از رئیس ستاد و بی‌هیچ گونه هماهنگی با یک دیگر با شاه در تماس بودند.

اوج فساد مالی در حوزه معاملات دولتی در دهه چهل

وز جمعه فرمان نخست‌وزیری و فرمان انحلال مجلس هر دو را در دست داشتم، قرار شد فردا صبح زود کابینه شریف امامی برای استعفا در محل نخست‌وزیری جلسه خود را تشکیل دهد. و پس از خروج آنان به من اطلاع دهند تا به نخست‌وزیری بروم، در حالی که هنوز درباره بسیاری از وزرا هیچ تصمیمی نگرفته بودم.

بی‌توجهی به نیازمندی‌ها و فقر مردم

علاقه شاه به تقویت ارتش بیرون از حساب و منطق و هیچ‌گونه توجه به امکانات و نیازمندی‌های مقدم کشور بود. خود او[1] خاطره‌ای از کنفرانش تهران[2] در جنگ دوم جهانی حکایت کرده که به خوبی گویای شیوه فکر اوست:

نخست‌وزیران محمدرضا پهلوی عناصر رزرو انگلیس

در این دوران [آغاز سلطنت محمدرضا پهلوی تا 28 مرداد 1332]، ‌محمدرضا چندین نخست‌وزیر عوض کرد، تا نوبت به دولت دوم قوام‌السلطنه رسید که با حوادث آذربایجان و کردستان مصادف بود. نخست‌وزیران این دوره گروهی بودند که به عنوان «رجال سیاسی» شهرت داشتند.

مداخله شاه در تمام امور اجرایی کشور

روش حکومت شاه به تدریج نهادهای سیاسی و اداری کشور را ناتوان ساخته بود. گذشته از ارتش و نیروهای امنیتی، سال‌ها بود که شاه نه تنها تعیین‌کننده سیاست خارجی بود بلکه نقش وزیر امور خارجه را به عهده داشت. از آغاز دهه 1340 (1960) به استثنای چند سالی که اردشیر زاهدی،‌ دوست شخصی او،‌ وزیر خارجه شد و کار خود را جدی گرفت،

تظاهرات معلمین

به موازات اعتصاب دانشجویان، معلمین سراسر کشور برای به دست آوردن حقوق اجتماعی و ترمیم حقوق مادی خود اعتصاب کردند. رهبر این اعتصاب محمد درخشش رئیس باشگاه معلمان (مهرگان) بود. به اصطلاح معروف، ‌یک طرف شهر را من و هوادارنم گرفته بودیم،