مقالات

فرق خاطره نویسی با تاریخ نویسی

رسول جعفریان متن سخنرانی در مراسم رونمایی از کتاب (سالهای بی‌قرار) عصر یکشنبه اول اردیبهشت 92 انتشار کتاب سالهای بی قرار که مشتمل بر خاطرات آقای جواد منصوری از سالهای پیش از انقلاب است و با تدوین خوب آقای محسن کاظمی و حواشی سودمند وی انتشار یافته، گامی دیگر در تقویت تاریخ شفاهی انقلاب است. تاریخ شفاهی در حال تبدیل شدن به شاخه ای از علم تاریخ است، شاخه ای نیرومند که آینده روشنی دارد و می‌تواند برای تاریخ، بازویی محکم و...

از قصر تا زندان قصر

محمد رادمرد در مورد سقوط تیمورتاش دیدگاه های متفاوتی وجود دارد. اگرچه وی به اتهام اختلاس و واگذاری انحصار تجارت تریاك به حبیب الله امین و به طور كلی مسائل مالی این چنینی روانه زندان شد، لیكن مشكل اصلی بدگمانی رضاشاه نسبت به وی بود. عده ای این بد گمانی را به جاسوسی او به روس ها نسبت می دهند و اینكه او تمام اطلاعات دربار ایران را به روس ها تقدیم می كرد. مهمترین این موارد مداركی درباره امتیاز نفت دارسی بود. در تاریخ معاصر...

روزشمارنگاری

بهبودی، هدایت ‌الله انتخاب قالب در تاریخ‌نگاری می‌تواند در چگونگی بهره‌مندی از آن مؤثر باشد. بیشترین کتاب‌های تاریخی در قالبی که شاید بتوان آن را «روایتی ترکیبی» خواند تولید می‌شوند. انتخاب قالب در تاریخ‌نگاری می‌تواند در چگونگی بهره‌مندی از آن مؤثر باشد. بیشترین کتاب‌های تاریخی در قالبی که شاید بتوان آن را «روایتی ترکیبی» خواند تولید می‌شوند. راوی یا مورخ، با ترکیب مدارک گوناگون (سند، خاطره، مشاهدات، مطبوعات و...

کودتا علیه دولت ملی به روایت تلفنچی مصدق

امید ایران‌مهر «تاریخ گذشته نیست، تاریخ بعدا درست میشه. آینده هم نیست. حال هم نیست. اصلا جزو زمان‌های صرفی نیست. یه زمان مستقله. تاریخ یه «بعد از گذشته»، قبل از حالاست. اما به هر حال یه «بعد از گذشته»ست. به همون دلیلی که گفتم: چون بعد‌ها درست میشه. پیرمرد هم بعد‌ها درست شد. با اون عکسش توی دادگاه.» این نوبت از کسان، ایثار ابومحبوب تاریخ ایرانی: تنها نشسته در اتاق کارش. پشت میز بزرگی که زیر چراغ‌های آویزان و سیم‌کشی‌های...

گفت‌وگوی تاریخ ایرانی با پاول گابل: ایران جادۀ بزرگ استالین بود

سامان صفرزائی تاریخ ایرانی: پاول گابل، تحلیلگر و ستون‌نویس آمریکایی است که حوزه نوشتاری‌اش روسیه و اوراسیا است. از وی تاکنون بیش از ۱۵۰ مقاله پیرامون مسائل روسیه در نشریات و رسانه‌های معتبر غربی منتشر شده است. او در زمانی که جیمز بیکر، وزیر خارجه ایالات متحده بود به عنوان مشاور ویژه در امور شوروی و بالکان در دولت جورج هربرت بوش خدمت کرده است. در حال حاضر وی در انستیتو سیاست جهانی به تدریس مشغول است. گابل در گفت‌وگو با...

خطاهاي ده‌گانه شاه

شاه در ماه‌هاي قبل از سقوط خود گفته بود كشورش در بيست و پنج سال آينده نيروي پنجم در جهان خواهد شد. و جمعيت ايران به 65 ميليون مي‌رسد، و سطح درآمد يك ايراني با درآمد يك اروپائي برابر خواهد شد. سپس شاه اظهار اميدواري كرد كه حكومتش تا 15 سال آينده ادامه يابد پس از آن حكومت را به وليعهد سپرده و كنا‌ره‌گيري خواهد كرد. يكسالي از اين سخنان نگذشت كه تخت طاووسي به لرزه درآمد و عمر سلطنت او نه با سنوات كه با ساعات شمرده مي‌شد. به طور خلاصه...

رزم‌آرایی که شاه از او می‌ترسید

دكتر حسین آبادیان سرلشکر حاجیعلی رزم آراء یکی از معدود چهره‌های نظامی صاحب نام دوره سلطنت رضاشاه تا دهه بیست شمسی است. ظاهراً او نخستین فرد نظامی است که نقشه‌های سازمان جغرافیائی ارتش را ترسیم کرد و نیز او از معدود افسرانی بود که هم یک فرمانده نظامی و هم یک سیاستمدار به شمار می‌آمد. نام رزم آراء با چند حادثه ریز و درشت در هم تنیده است، به واقع نام او با بحث سرکوب فرقه دمکرات آذربایجان بر سر زبان‌ها افتاد. اما پیش از همه...

نقش صهيونيسم در کودتای رضاخان

مصطفی محققی تردیدی نیست که یهودیان و به طور مشخص فرقه صهیونیسم در ایران عصر پهلوی دارای امتیازات و جایگاه ویژه ای بودند. آنان در این کشور به سهولت و با طیب خاطر مشغول انجام اقدامات و فعالیت هایی بودند که در راستای اسلام زدایی و ضربه زدن به آیین اسلام صورت می گرفت. بدیهی است در اینجا روی سخن متوجه یهودیانی که سالیان سال در کنار ایرانیان به صورت مسالمت آمیز زندگی کرده بودند نیست بلکه صحبت از صهیونیست ها و افرادی است که عقاید...

انتخابات دمكراتيك!

آشنائي با انتخابات در عصر پهلوي دوم و شيوه برگزيده شدن نمايندگان و رؤساي مجلس، از جمله نكاتي است كه ما را با گوشه‌هائي از آزاديهاي ادعائي رژيم شاه و سهمي كه در اين آزادي براي مردم در نظر گرفته بود آشنا مي‌سازد. مقاله زير به بررسي نحوه انتخاب رئيس و نمايندگان در يكي از ادوار مجلس شوراي ملي و همچنين انتخاب اعضاي كابينه اشاره دارد: عبدالله رياضي كه پس از كودتاي 28 مرداد 1332 با بورسيه تحصيلي دانشگاه پنسيلوانياي آمريكا راهي آن كشور...

اقتصاد سياسي ايران در دوره دوم مشروطه

برای ریشه‌یابی شرایط اقتصادی کشور و پی بردن به رقابت‌های محافل سرمایه‌سالار اروپا و بعدها امریکا برای تسلط بر منابع کشور، پرداختن به بحث اقتصاد سیاسی ایران در دوره دوم مشروطه، یعنی دوره‌ای که مصادف با رقابت‌های عظیم شرکت‌های سرمایه‌داری اروپا و امریکا برای صدور سرمایه به ایران بود، ضروری است. همچنین این بحث مجال لازم را برای تأمل در این مفهوم به دست می‌دهد که چرا بریتانیا از گروههایی از مشروطه‌طلب‌های ایرانی حمایت...

قتل محمدتقی خان پسیان

نیلوفر کسری در سال 1309 هجری قمری در محله سرخاب تبریز طفلی پا به عرصه وجود نهاد که محمدتقی نامیده شد. پدرش یاور محمدباقر خان پسیان از ایلات کرد منطقه و مادرش فاطمه سلطان عزت‌الحاجیه از همان کودکی در تربیت فرزند کوشیدند. دوران تحصیلات ابتدایی خود را در تبریز به پایان برد و در سال 1324ق جهت تکمیل تدریس به تهران آمد و وارد مدرسه نظام گشت. او در سال 1329ق با درجه نایب دومی وارد خدمت شد و مدارج ترقی را یکی بعد از دیگری پیمود. در سال 1331ق...

از ۱۹۱۹ تا ۱۲۹۹

نیلوفر کسری در سال 1917 درست یک سال مانده به پایان جنگ اول جهانی، روسیه شاهد دو انقلاب پیاپی بود یکی انقلاب بورژوا ـ دموکراتیک فوریه و دیگری انقلاب بلشویکی اکتبر. در جریان انقلاب اول رژیم تزاری سرنگون شد و نظام انقلابی کوشید از طریق دموکراسی ـ لیبرالیسم با جامعه سنتی فئودالی روسیه مبارزه کند. از این رو تغییری در سیاست خارجی دولت روسیه پدید نیامد ولی انقلاب دوم که در اکتبر 1917 انجام شد، سوسیالیست بلشویکها زمام امور را در دست...

شفیعی‌ کدکنی: شعری برای مصدق گفتم

محمدرضا شفیعی‌ کدکنی در بیان چگونگی آشنایی‌اش با شعر، از خریدن دیوان شعر فرخی یزدی به جای فرخی سیستانی می‌گوید. او همچنین می‌گوید که مدرسه نرفته و یک‌راست به دانشگاه رفته است. به گزارش خبرگزاری ایسنا، محمدرضا شفیعی کدکنی، شاعر، پژوهشگر و استاد پیشکسوت زبان و ادبیات فارسی، در شرح نخستین تجربه‌های شعری‌ و آشنایی‌اش با ادبیات می‌گوید:.. شعری که در ذهنم مانده باشد، یا سند مکتوب ازش داشته باشم، فکر نمی‌کنم در حدود زیر سن ۱۵...

انهدام جنگل‌های ایران توسط متفقین

بخشی از اقدامات متفقین مانند قطع درختان و اتلاف جنگل‌های ایران حتی خارج از پیمان اتحاد بود. در این باره نیروهای شوروی متجاوزکارانه‌تر از متفق انگلیسی‌شان عمل می‌کردند. اشغالگران تنها به قصد ساخت تأسیساتی چون اسکله به قطع درختان دست نمی‌یازیدند، بلکه درختان را که سرمایة ملی یک کشور هستند، برای سوخت خود نیز مصرف می‌کردند. آنان برای تأمین نیازهایشان که بعضاً غیر ضروری بود، تقاضای قطع «بهترین و راست‌ترین درختان را که خودشان...

دو روایت درباره یک دیکتاتور

بر اساس دیدگاه سنتی نسبت به رضا شاه پهلوی و دوره تاریخی 1921 تا 1941، دوره فوق عصر پرافتخاری بود که در طول آن، به همت و جانفشانی یک سرباز دلاور و وطن‌پرست، به نام رضاخان پهلوی، یک ارتش ملی جدید شکل گرفت که ایران را متحد ساخت و آن را از تجزیه نجات داد. این ارتش ملی، عشایر و ایلات یاغی و فئودال‌های غارتگر را سرکوب و مطیع دولت کرد. پس از جلوس رضاخان بر تخت سلطنت در سال 1925، ایران الگوی غرب را در پیش گرفت و سلطه روحانیت مرتجع ضعیف‌تر شد....

مروارید و شکم گرسنه

مینو صمیمی از زنان پرنفوذ دربار شاه که سمت منشی امور بین المللی فرح پهلوی را بر عهده داشت در کتاب خاطرات خود پس از اشاره به سفرهای پرهزینه و سالانه محمدرضا پهلوی و همسرش به سوئیس مي‌نوسید: هر سال که مي‌گذشت ناخرسندی مردم سوئیس از سفرهای شاه به کشورشان بیشتر نمودار مي‌شد. گرچه روزنامه‌های چاپ ایران به خاطر سانسور بسیار شدید هیچ مطلبی راجع به ولخرجیهای شاه و دربار منتشر نمي‌کردند، لیکن روزنامه‌های سوئیس همواره مقالات...

پاسخي به يك ياوه سرايي

نشريه اخبار رويترز در 28 نوامبر 1920 سخنراني لردكرزن وزير خارجه انگليس راجع به ايران را كه متعاقب انعقاد پيمان 1919 و در مجلس لردهاي آن كشور ايراد گرديد ، منتشر كرد. «جان لارنس كالدول» وزيرمختار آمريكا در پي انتشار اين سخنراني ،‌ چنين اظهارنظر كرد: مستحضر هستيد كه اخبار رويترز يك نشريه انگليسي است و تحت كنترل و سانسور دقيق سفارت انگليس در تهران چاپ و منتشر مي‌شود. شايد لازم باشد به بعضي از استدلال‌هاي مغالطه‌آميز لرد كرزن در...

علل شكست ماركسيسم در ايران

«حزب ماركسيست‌ها در ايران، صرفـنظر از هر نـامي كه به خود نهاده باشند (سوسـيال دمكرات، عدالت، كمونيست، توده)، يك سازمان وابسته به ايدئولوژي اروپايي و بيگانه از واقعيت جامعه ايران، با تمام عواقب و نتايج ناشي از اين بيگانگي بودند. البته بعضي از ماركسيستهاي ايراني كوشيدند تا اين طرز تفكر را در كالبد ايراني جاي دهند، ولي كوشش آنها حقير و بي‌ارزش و بي‌فايده بود و از آنجا كه ماركسيست‌هاي ايراني جرأت نمي‌كردند از اصول...

ساواك در خدمت فساد اقتصادي خاندان سلطنتي

شاه در كتاب «پاسخ به تاريخ» مدعي شده كه ساواك مستقيماً زيرنظر نخست‌وزير اداره مي‌شد و او در كنترل و هدايت آن نقشي نداشته و مسئوليت اقدامات آن را نمي‌پذيرد و خود را از اقدامات غيرانساني ساواك در سالهاي سلطنتش بري مي‌دانست. اما تمام آگاهان به امور و مسئولان و رجال حكومت پهلوي ترديد ندارند كه ساواك مستقيماً زيرنظر شاه فعاليت مي‌كرد و اقدامات، تصميمات، كنشها و واكنشهاي اين سازمان به دستور او صورت مي‌گرفت. مدارك موجود نشان...

فروغی، چراغدار فراماسونري!

محمد علی فروغی در سال 1254ش به دنیا آمد و پس از مرگ پدر به " ذکاءالملک" ملقب شد. به گفته مهدی بامداد، جد اعلای این خانواده از یهودیان بغداد بود که برای تجارت به ایران آمد و در اصفهان سکنی گرفت و مسلمان شد. پدر فروغی، محمد حسین ذکاءالملک متخلص به فروغی، از معاریف فرهنگی زمان خود به شمار می رفت. او تحت تأثیر میرزا ملکم خان از پیشکسوتان ترویج فرهنگ غربی و فراماسونی در ایران شد. میرزا محمد علی در چنین مکتبی تربیت شد و به نوبه خود به یکی از...

سیمای سیاسی مدرس

تاکنون در مورد زندگی شهيد مدرس فراوان سخن گفته شده، به طوری که شاید به نظر آید هیچ بعدی از ابعاد زندگی او نیست که مورد بحث و بررسی واقع نشده باشد. ما در این بحث مختصر نه امکان بررسی سلوک سیاسی مدرس را از ابتدا تا انتها داریم و نه می‌توانیم سایر ابعاد حیات او را منعکس کنیم. این تلاشی است مقدماتی برای یافتن الگوئی به منظور ارزیابی جایگاه این رجل برجسته سیاسی در تاریخ معاصر ایران. شاید در درجه نخست این پرسش پیش آید که چرا ما اینهمه...

مروری کوتاه بر نفوذ و قدرت فرح پهلوی در دربار شاه

ازدواج سوم محمدرضا شاه که مهمترین ازدواج او به شمار می‌رفت، با فرح دیبا، دختری معمولی از خانواده‌ای متوسط انجام شد. فرح دیبا بعدها یکی از زنان صاحب نفوذ دربار پهلوی گشت و توانست نقش موثری در ساختار قدرت سیاسی حکومت خصوصاً اواخر دوره پهلوی داشته باشد. وی در بسیاری از مسائل عصر پهلوی، نقش حساسی ایفا نمود. و توانست با ورود به سیاست و اعمال نفوذ بر محمدرضا پهلوی وسرانجام عزل و نصب رجال سیاسی ، قدرت مهمی را کسب کند. زندگی فرح دیبا...

روز «ر+1» چه روزی بود

طرح روز «ر+1» در دی‌ماه 1357 تنها آخرین هفته‌های حیات رژیم پهلوی به صورت جدی تدوین شد و در مذاکرات روز 25 دی ماه 1357 که شورای فرماندهان نیروهای مسلح برگزار شد مطرح گردید. به گزارش رجانيوز به نقل از فارس، بعضی از تحلیل گران خارجی سال 1975، یعنی اواخر سال 1353 و 9 ماهه ی اول سال 1354، را نقطه ی آغاز افول قدرت شاه در ایران می دانند. وقایعی که در این سال رخ داد، به حسب ظاهر همه از نیرومندتر شدن موقعیت شاه و رژیم سلطنت در ایران حکایت می کرد. در...

سرلشگری که هدیه شاه را رد کرد

در مرداد سال 1357 که قرنی در فقر و تنگدستی به سر می‌برد، تحبیب در بالاترین سطوح هم فایده‌ای نداشت؛ به خصوص آنکه محمدرضا پهلوی خود نیز وارد عمل شد و یار دیرین خود فردوست را به دیدار قرنی فرستاد. به گزارش فارس، شهید سپهبد «محمدولی‌خان قرنی» متولد به سال 1292 هجری شمسی است و در هفتمین سال پیروزی نهضت مشروطیت هنگامی که شهر تهران در کشمکش‌های خونین مشروطیت فرو رفته بود و گروه‌های متعدد سیاسی و حکومت در جدال خونین با یکدیگر بودند، در...

زمانی غیر زمانها

درباره‌ی تفسیرهای عرفانی از انقلاب اسلامی ایران زلیخا مرد از این غصه که یوسف گشته زندانی چرا عاقل کند کاری که باز آرد پشیمانی گویا قصه‌ی آدمی در «احسن‌القصص» از الف تا یا روایت شده و بعدها «سعدی» با شرح احوال «زلیخا»، روز و حال زمانه‌اش را باز می‌گوید. چگونه سعدی در آیه‌ها وضعیت انسان را به عینه می‌یابد و طوری به اشاره باز می‌گوید که تو گویی فرض گرفته مخاطبین می‌دانند چه را مراد کرده است. اصلا «تضمین» و اشاره به...

اهداف انقلاب اسلامی

هر انقلابی دارای هدف هایی است که همة فعالیت‌ها و فداکاری‌ها به خاطر رسیدن به آن ها صورت می‌گیرد. ماهیت انقلاب ایران، «اسلامی» بود. از این رو هدف‌های این انقلاب نیز به فرموده امام راحل و مقام معظم رهبری ، براندازی رژیم شاهنشاهی و جایگزینی نظام اسلامی، پیاده کردن قوانین اسلام، بر پایی عدالت، استقلال و آزادی، نفی سلطه بیگانگان و ایجاد جامعه نمونه بر پایة موازین اسلام است. در این نوشتار برخی از این اهداف توضیح داده می...

فتنه سالارالدوله دوران مشروطه

یکی از دهشتناک‌ترين تراژدی‌های تاریخ ایران بعد از مشروطه جنگ و جدال‌های بي‌پایان سالار‌الدوله با دولت مرکزی در غرب کشور بود که به فجایع فراوانی منتهی شد. ابتدا ببینیم سالار‌الدوله کیست؟ ابوالفتح‌میرزا سالار‌الدوله (1338-1260ق) به طور قطع یکی از متحدین سیاست خارجی بریتانیا و یکی از کسانی بود که مورد حمایت شرکت نفت انگلیس و ایران واقع می‎شد، تا در موارد ضرور از او به نفع منافع امپراتوری بریتانیا بهره‌برداری نمایند. او فرزند...

شیخ ابراهیم زنجانی و نمایندگی مجلس سوم و غوغای جنگ جهانگیر

علی ابوالحسنی (مُنْذِر) زنجانی در دوره سوم مجلس (17 محرم 1333 ـ 6 محرم 1334 ق) مجدداً در 17 رجب 1333 از زنجان 1 وکیل شد و به عضویت شعبه چهارم از شعبات 6 گانه مجلس درآمد. 2 حدود یک سال بیشتر از عمر مجلس سوم نگذشته بود که جنگ جهانی اول پیش آمد و حوادثی که طی آن رخ داد به تعطیلی مجلس در کشورمان انجامید. * جنگ جهانی اول دوران جنگ جهانی اول بُرهه‏ای سخت حسّاس و پرماجرا در تاریخ ایران است. پیکارِ متفقین و متحدین، نه تنها اروپا، که کشور ما را...

شیخ بهلول روحانی مبارز و سالخورده خراسانی

با شروع قیام حاج‏آقا نورالله خود را به قم رساندم وقتی که پهلوی اعلان منع امر به معروف و نهی از منکر نمود و خواست وضع را در ایران تغییر بدهد، حاج‏آقا نورالله مشهور به شهر قم آمدند، که با مرحوم حاج شیخ عبدالکریم یزدی مشورت کنند تا اخطار برای پادشاه بدهند که دست از بی‏دینی بردارد و اگر قبول نکند با او جهاد کنند. وقتی حاج‏آقا نورالله اصفهانی به قم آمد، علما و طلبه‏ها از هر طرف به قم هجوم آوردند و قم یک مرکز بزرگی شد. رضا شاه...

شاه ایران از شرکت‌های غربی به دلیل چاپیدن ایران ناراحت بود!

نماهایی از ایران ۱۹۷۶ به روایت اسناد ویکی لیکس ویکی‌لیکس مجموعه جدیدی از اسناد دولت آمریکا را منتشر کرده ‌که بخشی از آن به دیپلماسی آمریکا در فاصله سال‌های ۱۹۷۳ تا ۱۹۷۶ مربوط است. از این میان، مرور اسناد سری درباره ایران در نوع خود جالب است؛ از برنامه‌های هسته‌ای ایران و عراق گرفته تا نامه‌های سری بین شاه و رئیس جمهور وقت آمریکا فورد بر سر مسائلی چون نفت و سلاح و روابط پنهانی شاه و اسرائیل و نگاه او به شوروی. بخشی از...

...

78

...