مقالات

استاد آئینه‌وند: «به توان پژوهشی مورخان بومی خود تکیه کنیم»

استاد آئینه‌وند: «به توان پژوهشی مورخان بومی خود تکیه کنیم» در پی انتشار دیدگاههای استاد صادق آئینه‌وند در مجله الکترونیکی «دوران» ـ ماه شهریور ـ یکی از خوانندگان علاقه‌مند به تاریخ‌نگاری طی نامه‌‌ای ضمن تقدیر از مجله دوران بخاطر انعکاس نظرات مفید و سازنده استاد، خواستار دریافت جواب چند سؤال دیگر در زمینه تاریخ و تاریخ‌نویسی از ایشان شد. سؤالات مورد نظر این خواننده گرامی را نزد استاد بردیم و پاسخ آن را نیز در...

نقش تاریخی انگلیس در ترویج مواد مخدر در ایران

نقش تاریخی انگلیس در ترویج مواد مخدر در ایران مصرف مواد مخدر سابقه بسیار طولانی دارد و اقوام مختلف آن را به صورت‌های متنوع مورد استفاده قرار می‌دهند. اگر چه نحوه استفاده و تأثیر این مواد بر جسم و روح و اغلب موارد به لحاظ داروئی و درمانی بوده است، و هنوز هم مشتقات و ترکیبات برخی از مواد مخدر به عنوان داروهای تسکین دهنده مورد استفاده قرار می‌گیرند، لیکن در دنیای امروز اکثر افراد فقط تغییرات روانی را در مصرف این‌گونه مواد...

چگونه رئیس نظمیه رضاخان از ایران گریخت

چگونه رئیس نظمیه رضاخان از ایران گریخت یکی از رخدادهای خواندنی تاریخ معاصر ایران ماجرای فرار سرلشکر آیرم‌خان رئیس نظمیه رضاشاه از ایران است. سرلشکر محمد‌حسین آیرم از نظامیان سفاک دوره حکومت رضاشاه در سال 1261 متولد شد. او پس از تحصیلات مقدماتی رهسپار روسیه شد و در مدرسه نظام آن کشور آموزش دید. او با درجه افسری وارد قزاقخانه شد و توانست مترجم لیاخوف فرمانده قزاقها شود. آیرم‌خان با تسلط کامل به زبان روسی به تهران بازگشت و به...

ثقة‌الاسلام و روسها

ثقة‌الاسلام و روسها میرزا علی‌آقا ثقة‌‌الاسلام فرزند حاج میرزاموسی ثقة‌‌الاسلام، در ماه رجب سال 1277 ق در تبریز دیده به جهان گشود و زیر نظر و مراقبت پدر به تحصیل علوم شرعی و مشی در طریقه روحانیت کوشید. پس از آنکه علوم مقدماتی فارسی وعربی را آموخت، ازدواج نموده به سال 1300 ق با همسر خود به عتبات عالیات رهسپار شد و در حوزه درس شیخ محمد‌حسین فاضل اردکانی و شیخ زین‌العابدین مازندرانی به تکمیل معارف اسلامی پرداخت تا به مقام...

رجال عصر پهلوی سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک

رجال عصر پهلوی سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک پیشینه: سپهبد ناصر مقدم آخرین رئیس ساواک (خرداد 1357 ـ بهمن 1357) فرزند یعقوب در سوم تیر 1300 درتهران متولد شد. نام خانوادگی وی در آغاز «مقدم چهارگریل‌اصل» بود که پس از مدتی به مقدم‌راد و نهایتاً به مقدم تغییر پیدا کرد. همچنان که از نوشته‌های خود او برمی‌آید تا سن ده سالگی تحت تکفل پدر زندگی می‌کرده و از آن پس دایی‌اش حسین مقدم عهده‌دار وظیفه نگهداری او شد و چنانکه خود او ذکر کرده...

دایرةالمعارف انقلاب اسلامی ویژه نوجوانان و جوانان

دایرةالمعارف انقلاب اسلامی ویژه نوجوانان و جوانان مجموعه دایرة‌المعارف انقلاب اسلامی، ویژه نوجوانان و جوانان از جمله آثار سودمند حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی برای نسل جوان و جستجوگر کشور می‌باشد. این مجموعه که جلد اول آن منتشر شده،‌ همانگونه که از نامش پیداست اثری جامع در معرفی ابعاد مختلف انقلاب اسلامی است. در مقدمه نخستین جلد این مجموعه می‌خوانیم: پدیده‌های اجتماعی،‌هر چند بزرگ، با گذر زمان و به ویژه با تغییر...

در اعتراض به مقاله توهین به امام خمینی در روزنامه اطلاعات

در اعتراض به مقاله توهین به امام خمینی در روزنامه اطلاعات از سردبیری استعفا کردم حسین بنی‌احمد سردبیر روزنامه اطلاعات در سالهای 1355 و 1356 در نشستی که با حضور جمعی از صاحبنظران در محل مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران برگزار شد، خاطرات خود را درباره مقاله «استعمار سرخ و سیاه» که به قلم مستعار «احمد رشیدی مطلق» نوشته شده و در 17 دی 1356 با پافشاری و تهدید ساواک در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید بیان کرد. در این جلسه که در دوازدهم بهمن 1383...

آرشیو شرکت نفت ایران و انگلیس؛

آرشیو شرکت نفت ایران و انگلیس؛ دریچه‌ای دیگر بر تحقیقات ایرانی یکی از غنی‌ترین منابع قابل تصور برای تدوین تاریخ معاصر ایران، خصوصاً تاریخ ایران در قرن بیستم، که اخیراً در دسترس پژوهشگران قرار گرفته است آرشیو شرکت نفت انگلیس و ایرانِ سابق، بریتیش پترولیوم (BP) فعلی است که در حال حاضر در دانشگاه «واریک» شهر کاونتری در انگلستان مستقر می‌باشد. آرشیو مفصل و غنی این شرکت بین‌المللی نفتی که بیش از سه کیلومتر فضای کتابخانه‌ی...

کمک 100 میلیون دلاری شیخ زائد به شاه در آستانه پیروزی انقلاب

کمک 100 میلیون دلاری شیخ زائد به شاه در آستانه پیروزی انقلاب یکی از دولتهائی که تا آستانه سقوط رژیم پهلوی و پیروزی انقلاب اسلامی حامی شاه و رژیم او محسوب می‌شد، حکومت امارات متحده عربی و شخص شیخ زائد بن سلطان آل نهیان حاکم این دولت بود. محمد یگانه رئیس کل بانک مرکزی رژیم شاه و وزیر دارائی این رژیم که کتاب خاطراتش اخیراً توسط مرکز مطالعات خاورمیانه دانشگاه هاروارد و به کوشش حبیب لاجوردی در مؤسسه انتشاراتی نشر ثالث منتشر شده...

آشنایی با رجال عصر پهلوی «پرویز نیکخواه»

آشنایی با رجال عصر پهلوی «پرویز نیکخواه» پرویز نیکخواه درنگارش مقاله «ایران و استعمار سرخ و سیاه» که حاوی توهین به امام خمینی بود و همچنین در سانسور مطبوعات عصر پهلوی دوم نقش داشت. او مقالات متعددی در دفاع از «انقلاب سفید» شاه نوشت و از تئوریسین‌های حزب رستاخیز بود.     پرویز نیکخواه از رجال سیاسی عصر پهلوی دوم، در 1318 در تهران متولد شد. او تحصیلات متوسطه رادر رشته ریاضی در دبیرستان ادیب به پایان برد و در 1337 برای...

شرق‌شناسی و مظلومیت تاریخ و فرهنگ ایران

شرق‌شناسی و مظلومیت تاریخ و فرهنگ ایران اروپائی‌ها خود را پیشقراولان فرهنگی و مدنی همه انسانها در همه مکانها و زمانها می‌شمارند و تصور می‌کنند تعالی و ترقی هر جامعه‌ای در آن است که خود را در مسیر «اروپایی شدن» قرار دهد ... به همین دلیل فرهنگهای دیگران را با دیدی حقارت آمیز، عقب‌مانده و بی‌ارزش در روزگار جدید معرفی می‌کنند.     استعمار و سلطه بیگانگان از سده‌های پیش بدین سو، نابودی فرهنگ ایران، یا انحراف آن را...

سرکه انداختیم شراب شد!

سرکه انداختیم شراب شد! (ندامت مشروطه‌خواهان در پایان کار) یکی از نقاط سیاه جنبش مشروطیت حذف مرحله به مرحله علما و مراجع دلسوز جامعه و در رأس آنها ضایعه به شهادت رساندن عالم مجاهد شیخ فضل‌الله نوری بود. این حوادث که توسط مخالفین جنبش مشروعیت صورت گرفت، موجی از تنفر و بیزاری از «مشروطیت» را در میان علما و طبقات مختلف مردم به وجود ‌آورد. مقاله زیر بازتاب این ضایعه بزرگ را در جامعه آن روز ایران به بحث گذارده...

نقد کتاب«آخرین روزها»

نقد کتاب «آخرین روزها» کتاب «آخرین روزها» با وجود تبدیل شدن به اثری کاملاً تبلیغاتی و سطحی می‌تواند مطالب مفیدی برای محققان و پژوهشگران تاریخ معاصر کشورمان در برداشته باشد؛ زیرا هوشنگ نهاوندی به عنوان تنها فردی که در جریان رویدادهای عصر پهلوی دوم قرار دارد بدون آنکه خود بخواهد سرنخ‌های مناسبی برای کشف حقایق در اختیار گذاشته است. *** خاطرات آقای هوشنگ نهاوندی به عنوان فردی که علاوه بر مسئولیت دانشگاه شیراز زمانی ریاست...

اسناد و تاریخ شفاهی معاصر ایران

اسناد و تاریخ شفاهی معاصر ایران «اسناد» و «اطلاعات شفاهی» دو منبعی هستند که در کنار منابع کتابخانه‌ای و مکتوب از اهمیت خاصی برخوردار بوده و هر یک کارآئی ویژه‌ای دارند. اطلاعاتی که از این دو منبع به دست می‌آید به سختی در منابع کتابخانه‌ای یافت می‌شود ولی در تکمیل اطلاعات گردآوری شده جایگاه برجسته‌ای دارند. در پژوهش‌های جدید دو گونه منابع در کنار منابع کتابخانه‌ای اهمیت و جایگاه خاصی یافته‌اند؛ این دو عبارت از اسناد و...

نگاهی به مجموعه تاریخی فرهنگی سعد‌آباد

نگاهی به مجموعه تاریخی فرهنگی سعد‌آباد سعد‌آباد، ییلاق شاهان سلسله قاجار بوده و بعد از کودتای رضاخان وسعت یافته است. کاخهای عصر احمد‌شاه قاجار، رضاخان و محمد‌رضا پهلوی با اثاثیه وارداتی آنها، امروزه به صورت موزه‌ای عبرت‌انگیز تحت نام «مجموعه تاریخی فرهنگی سعد‌آباد» در معرض دید و قضاوت عموم قرار دارد. مجموعه تاریخی فرهنگی سعدآباد در پهنه کوهپایه‌های توچال و دره دربند و در یکی از شمالی‌ترین نقاط تهران با مساحتی حدود...

امنیه

امنیه در شماره‌های گذشته مجله الکترونیکی «دوران» به تاریخچه نظمیه، عدلیه، بلدیه و وزارت خارجه در ایران اشاره کردیم. اکنون در پنجمین بخش این مجموعه توجه خوانندگان گرامی را به یکی دیگر از ارکان حکومتی ایران قدیم به نام «امنیه» جلب می‌کنیم. امنیه واژه‌ای عربی است و از مصدر «امنیت» به معنی «در امان بودن» گرفته شده. در تشکیلات نظامی ایران، این عنوان برای سربازانی به کار می‌رفت که مأمور حفظ نظم و آرامش و امنیت در راهها و...

کتک خوردن اولین سفیر آمریکا از نگهبانان حرمسرای ناصرالدین‌شاه

کتک خوردن اولین سفیر آمریکا از نگهبانان حرمسرای ناصرالدین‌شاه «س، ج، بنجامین» نخستین نماینده‌ی سیاسی ایالات متحده آمریکا در ایران بود. او کاردار، سرکنسول و بنیانگذار سفارت آ‌مریکا در ایران به شمار می‌رود. بنجامین در سال 1261 شمسی مطابق با 1883 میلادی به تهران آمد و سفارت کشورش را در ایران تأسیس کرد. نخستین نماینده‌ای آمریکا در ایران 21 سال در کشورمان اقامت داشته و به انجام مأموریت سیاسی خود پرداخته است. گفتنی است در این...

بهائیت، اسرائیل وحکومت پهلوی

بهائیت، اسرائیل وحکومت پهلوی بهائی‌ها با تأسیس اسرائیل، این سرزمین را پایگاه و مرکز اصلی فعالیت خود قرار دادند رژیم صهیونیستی نیز مسلک بهائیت را به عنوان یکی از «مذاهب قانونی!» به رسمیت شناخت. شاه نیز از آنان حمایت کرد و وجود هویدای بهائی و نفوذ بهائی‌ها در دربار و هیأت حاکمه ایران، قدرت اقتصادی و سیاسی قابل ملاحظه‌ای برای آنان ایجاد کرد.     فتنه باب با کشته شدن وی پایان نپذیرفت بلکه با سوء قصدی که چند تن از...

آشنایی با رجال عصر پهلوی:

آشنایی با رجال عصر پهلوی: «ارتشبد غلامعلی اویسی» از دید ارتشبد حسین فردوست، اویسی افسری کم سواد بود که در فروش محموله‌های بزرگ تریاک دست داشت، از دید تیمسار قره‌باغی، اویسی فردی دروغگو و متملق بود و از دید مردم، اویسی فردی جنایت‌کار بود که در دو فاجعه 15 خرداد 1342 و 17 شهریور 1357 نقش اساسی داشت. ارتشبد غلامعلی اویسی فرزند غلامرضا عامل کشتار مردم تهران در دو فاجعه بزرگ 15 خرداد 1342 و هفدهم شهریور 1357، در سال1297 در قم به دنیا آمد....

رسوائی تونل برلن

رسوائی تونل برلن سازمان سیا رسوائی‌های تاریخی فراوانی را در تاریخچه فعالیت‌های خود مرتکب شده است. یکی از رسوائی‌های سازمان جاسوسی سیا بر ملا شدن طرح تونل زیرزمینی برلن بوده است. در سال 1955 سازمان جاسوسی سیا برای آنکه بتواند مکالمات تلفنی مرکز مخابرات آلمان شرقی و همچنین مکالمات تلفنی مقامات شوروی و دیگر دولت‌های بلوک شرق را با مقامات آلمان شرقی ضبط کند به کمک سازمان جاسوسی آلمان غربی تونلی به ارتفاع 2 متر و عرض یک متر با...

تأملی بر ماموریت مخفی هایزر در تهران

تأملی بر ماموریت مخفی هایزر در تهران ... هارولد براون وزیر دفاع آمریکا می‌خواست بداند که در صورت وقوع کودتا در ایران میزان خونریزی چقدر است؟ گفتم به نظرم بالاست و اضافه کردم برای نجات جان یک میلیون انسان شاید مرگ 10 هزار نفر، ضروری باشد... از اظهارات ژنرال هایزر فرستاده ویژه آمریکا به تهران ـ زمستان 1357 برای پی بردن به اهمیت و عظمت انقلاب اسلامی، از زوایای مختلف می‌توان به این پدیده شگرف در ربع پایانی قرن بیستم نگریست و به...

اشباح و سایه‌ها

اشباح و سایه‌ها کتاب «سازمان مجاهدین خلق، پیدایی تا فرجام»، جامعیتی خاص دارد و نگاه تازه‌ای را در مطالعات مربوط به این سازمان و موضوعات جنگ مسلحانه در ایران، تحولات ایدئولوژیک، تاریخچه بدعت‌های اعتقادی در تاریخ سیاسی ایران از دهه چهل به بعد، پیدایش صف‌بندی‌های سیاسی در دهه‌های 50 و 60 و ریشه‌های آنها آشکار کرده است. * * * * مقاله حاضر فشرده‌ای در باب مأخذشناسی یک موضوع مهم در تاریخ معاصر ایران است. این نوشته را می‌توان...

تاریخ‌نگاری جهت‌دار

تاریخ‌نگاری جهت‌دار معمولاً مورخان به یک نوع اصول و جهان‌بینی خاص معتقدند که مطالعات تاریخی خود را برپایه همان اصول و تحت تأثیر آن انجام می‌دهند. این اصول همان پیش‌فرض‌هایی است که در تحقیقات آنها مستتر است و متأسفانه این پیش‌فرضها بر مبنای علوم انسانی غربی بنا شده است و آنان که در تاریخ و تمدن و فرهنگ اسلامی تحقیق می‌کنند باید نسبت به این موضوع حساس باشند و چاره‌ای بیندیشند تا در این دام نیفتند. نوشتار حاضر مشروح...

ازدواج سیاسی، طلاق سیاسی!

ازدواج سیاسی، طلاق سیاسی! هم ازدواج فوزیه و محمد‌رضا پهلوی و هم جدائی آنها یک تصمیم واحد میان رهبران دو کشور نبود بلکه اراده انگلستان و محاسبات آن کشور در سیاستهای خاورمیانه‌ای خود در سالهای جنگ دوم جهانی نقش اساسی دراین ازدواج کم دوام داشت. در حالی که رضا شاه پهلوی، دوران اقتدار سیاسی بلامنازع خود را طی می‌کرد و در اندیشه ادامه سلطنت خود به دست پسر ارشدش محمد‌رضا پهلوی بود، فکر ازدواج محمد‌رضا با یک خانواده اصل و...

برگی از سوابق تنها نخست‌وزیر زن در اسرائیلa

برگی از سوابق تنها نخست‌وزیر زن در اسرائیل اکثر مورخان، در بررسی شرح حال مقامات بلند پایه اسرائیل از گلدامایر به عنوان زنی جسور یاد کرده‌اند که توانسته اسرائیل را در مقطعی حساس از بحران خاورمیانه رهبری کند. ولی مسیری را که برای احراز این مقام طی کرده است بازگو نمی‌کنند. مطلب زیر برگی از پرونده زندگی این زن صهیونیست است. * * * * «گلدامایویچ مایر» نخست‌وزیر پیشین اسرائیل در سوم مه 1898 در شهر کیف مرکز «اوکراین» در روسیه تزاری به...

تأثیر تحولات خارجی بر روند نهضت مشروطه

تأثیر تحولات خارجی بر روند نهضت مشروطه وقوع انقلاب روسیه، رفت و آمد ایرانیان به کشورهای اروپائی و آشنائی آنان به تحولات اروپا، رواج صنعت چاپ و سپس ترجمه و نشر آثار فرنگی در ایران و یا انتشار سفرنامه‌های ایرانیان بازگشته از اروپا، از جمله عوامل آگاهی بخش و تأثیرگذار بر روند نهضت مشروطه بودند. * * * * برای شناخت واقعی هر پدیده می‌بایست نخست بستر و زیربنای آن را مورد مطالعه و شناخت قرار داد و سپس به ابعاد دیگر پرداخت. انقلاب...

معرفی ارکان حکومتی ایران قدیم

معرفی ارکان حکومتی ایران قدیم ـ 4 بلدیه بلدیه نام قدیمی شهرداری است. تأسیس بلدیه در ایران یک قرن قدمت دارد و اولین بلدیه در کشاکش حوادث مشروطه در تهران تأسیس شد. پیش از آن، اداره‌ای که مسئولیت کار بلدیه را عهده‌دار بود، «اداره احتسابیه» نام داشت و اعضای آن را «محتسب» می‌گفتند. این اداره از دو شعبه «احتساب» و «تنظیف» تشکیل شده بود. * * * * در شماره‌های گذشته مجله الکترونیکی «دوران» به تاریخچه نظمیه، عدلیه و وزارت خارجه در ایران...

تاراج میراث ملی ایران توسط اسرائیلی‌‌ها

تاراج میراث ملی ایران توسط اسرائیلی‌‌ها «... اسرائیل به صورت یکی از مراکز بین‌المللی خرید و فروش آثار باستانی ایران درآمده است به همین علت تجار خارجی عقیده دارند که‌آثار باستانی ایران را می‌توان به قیمت مناسب در اسرائیل خریداری کرد. در دو سال اخیر حدود 2000 ظرف سفالی املش به اسرائیل آورده شده و موزه‌های بزرگ فرانسه، انگلستان و آمریکا و موزه‌های بسیار دیگر، مساعی فراوانی برای جمع‌آوری این آثار به کار...

نقد کتاب«تاریخ سیاسی کهگیلویه»

نقد کتاب«تاریخ سیاسی کهگیلویه» تا چند دهة پیش، بخش عمدة جمعیت ایران از ایلات و عشایر تشکیل می‌شد و این قشر نه تنها بیشترین تأثیر را بر روند تحولات کشور داشت، بلکه اصولاً سلسله‌های حکومتی را به وجود می‌آورد و پادشاهان و حکمرانان از میان آنها بر می‌خاست. بنابراین، مطالعة جوامع عشایری، افزون بر اهمیت آن در مباحث جامعه‌شناسی سیاسی، نیاز جدی محافل علمی برای درک جامع و درست تاریخ ایران زمین نیز هست. به گونه‌ای که با قاطعیت...

«آشنایی با مورخین معاصر -3»

«آشنایی با مورخین معاصر -3» جواد منصوری «.... بسیاری از کسانی که در متن تحولات بوده و خود بخشی از حوادث تاریخی را خلق کرده‌اند، به دنبال تألیف و تدوین تاریخ نبوده و پس از فوت آنان نیز تاریخ‌نگاری به کسانی واگذار شده که صلاحیت و توان علمی و صداقت چندانی برای ایفای این مسئولیت ندارند. این پدیده زمینه تحریف و تخریب تاریخ را به وجود آورده است...» عبارات فوق بخشی از اظهارات دکتر جواد منصوری محقق و پژوهشگر معاصر در گفت وگو با مجله...

...

112